TROCKA MADONNA

 

Kościół parafialny p.w. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny znajduje się na wzniesieniu w obrębie półwyspu, na którym leży miasteczko Troki  i teraz wydaje się, że jest on nieco odległy od głównej osi miasteczka. Dopiero widok z lotu ptaka pozwala rozpoznać średniowieczną strukturę Trok, w której świątynia wyraźnie dominuje wśród domów mieszkalnych. Jest on duchowym ośrodkiem okolicy, równie ważnym jak pobliski zamek w Trokach. Nie ustępuje mu też rozmiarami. Wyjątkowy jest zarówno rozmach budowli kościoła, jak i jego historia: w żadnym momencie dziejowym kościół  nie został zamknięty, przekazany przedstawicielom innego wyznania czy wykorzystywany niezgodnie ze swym sakralnym przeznaczeniem. Dzisiaj świątynia trocka jest unikalnym pomnikiem wiary na Litwie i zabytkiem jej kultury, gdzie zachowało się wielowarstwowe, gromadzone przez sześć wieków dziedzictwo dziejów Kościoła i sztuki sakralnej. W 2017 roku kościołowi pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Trokach przyznano status bazyliki. Jest to ósma tego typu świątynia na Litwie.

Wspaniały barokowy ołtarz główny kościoła składa się z trzech poziomów. Na pierwszym poziomie ołtarza znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Trockiej „niesiony” przez wyrzeźbione figury aniołów. Na obecnym wizerunku, reprezentującym typ Hodegetrii, Matka Boża w pozycji siedzącej, frontalnej, kieruje wzrok na patrzącego. Na Jej prawym kolanie siedzi Dzieciątko Jezus w purpurowej tunice. W lewej ręce ma księgę, zaś prawą wyciąga w kierunku trzech kwiatów róży, trzymanych przez Matkę, a symbolizujących trzy części różańca. Maforium w części czołowej oznaczone jest greckim krzyżem, zaś na lewym ramieniu – gwiazdą. Na ikonach przedstawiających Matkę Boską znaki gwiazdy na ramionach i czole symbolizują czystość Dziewicy. Wizerunek z Trok charakteryzuje schematyzm kanoniczny bizantyjskich ikon. Jednocześnie można dostrzec istotne rysy późnośredniowiecznego malarstwa zachodniego: szerokie szaty, okrywające figurę równymi fałdami oraz twarz Maryi wyidealizowaną, przypominającą  „Maryje piękne”. Obraz Matki Boskiej Trockiej w sposób niepowtarzalny i jedyny w swoim rodzaju łączy style malarstwa ikon,  malarstwa europejskiego średniowiecza i baroku.

Między kolumnami  przy obrazie wkomponowano rzeźby przedstawiające patriarchów i proroków: Dawida, Zachariasza, Joachima i Symeona. W centrum drugiego poziomu ołtarza głównego znajduje się płaskorzeźba zatytułowana „Koronacja Najświętszej Maryi Panny” oraz postacie prorokiń Anny i Elżbiety.

W kościele upamiętniony jest też wybitny fundator – w północnej nawie, powyżej wejścia do zakrystii jest portret wielkiego księcia Witolda. Przy południowej ścianie prezbiterium dostawiono w 1700 roku  klasycystyczną rodową kaplicę Romerów, w której jest wiele tablic epitafijnych z różnego okresu. Najświeższa pochodzi z 1995 roku. W kaplicy Romerów jest zabytkowy krucyfiks.

Po rekonstrukcji  w XVII/XVIII wieku budynek kościoła, wcześniej wyraźnie gotycki, nabrał typowej dla architektury na Litwie dwuwieżowej sylwetki, przybierając kształt charakterystyczny dla późnego baroku, naznaczonego już cechami klasycyzmu. Później aż do 2008 roku forma budowli nie zmieniała się. W latach 2006-2008 podczas prac restauratorskich, podwyższono strop, założono okna dachowe, blaszane pokrycie dachu zmieniono na dachówki, zaś wieżyczkę sygnaturki podniesiono ponad poziom zachodnich wież. W 2006 roku  odsłonięto fragmenty fresków w stylu bizantyjskim, którymi świątynia była ozdobiona. Odsłonięte części malowideł pozwalają na ostrożne przypuszczenie, że w późnym średniowieczu na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego rozwinęła się odrębna szkoła bizantyjskiego malarstwa ściennego.

Jednak to nie wartościowe dzieła artystyczne w pierwszej kolejności przyciągają tu pielgrzymów, ale przede wszystkim łaskami słynący obraz Najświętszej Maryi Panny. Obraz pochodzi z II połowy XVI wieku, choć według legendy jest darem cesarza Bizancjum Manuela II dla Witolda z okazji jego chrztu.

Matka Boska Trocka tytułowana jest patronką Litwy, co świadczy o wielkim znaczeniu duchowym tego obrazu. W I połowie XVII wieku nie było na Litwie bardziej znanego obrazu niż trocki wizerunek Maryi, dlatego w latach 1655-1661, w okresie wojny z Moskwą został stamtąd wywieziony i ukryty, a później przeniesiony do Kaplicy św. Kazimierza w katedrze wileńskiej. Tam znajdował się do roku 1667. W 1702 roku, podczas trwającej wojny północnej, obraz znowu zabrano do Wilna i przechowywano w rezydencji biskupiej.

Już od XVI wieku obraz  znany był dzięki wymodlonym przed nim łaskom. O wyproszonych przed cudownym obrazem łaskach świadczą wota. Najstarsza tabliczka wotywna datowana jest na rok 1603. Obecnie zawieszone wokół obrazu wota są świadectwami różnorakich uzdrowień, których większość miała miejsce między końcem XVIII wieku a I połową  XX stulecia.

W 1603 roku, podczas  panującej epidemii, biskup Benedykt Woyna ogłosił procesję pokutną z Wilna do cudownego obrazu w Trokach. O uznawaniu obrazu za cudowny świadczą pielgrzymki władców, którzy przybywali tu w I połowie XVII wieku. W 1611 roku przybyła do Trok wraz z jezuitą, ks. Piotrem Skargą  królowa Konstancja, by prosić o opiekę Bożą dla króla Zygmunta III Wazy w jego wyprawie na Smoleńsk. W 1622 roku Maciej Kazimierz Sarbiewski napisał cztery ody dedykowane wojewodzie trockiemu Januszowi Tyszkiewiczowi i jego pielgrzymce z procesją z Wilna do Trok, by oddać cześć obrazowi Matki Boskiej i podziękować za zwycięstwo nad Turkami pod Chocimiem w 1621 roku.  W 1639 roku  nuncjusz papieski przesłał do Rzymu wiadomość o pielgrzymce króla Władysława IV Wazy  do Trok. Przed trockim obrazem Matki Bożej modlili się: Stefan Czarniecki, król Jan Kazimierz, król Jan III Sobieski.

Wieści o obficie doświadczanych w Trokach łaskach rozeszły się po całym Wielkim Księstwie Litewskim.

Kopie obrazu Matki Boskiej Trockiej rozpowszechniły się w całym Wielkim Księstwie Litewskim. Najstarsza kopia, kiedyś zdobiąca bramę trocką w murze obronnym Wilna, teraz znajduje się w kościele św. Michała w Niemenczynie. Na Łotwie wizerunek Matki Boskiej Trockiej znany jest jako Matka Boska z Agłony.

4 września 1718 roku wizerunek matki Boskiej Trockiej został ukoronowany złotymi koronami, ofiarowanymi przez papieża Klemensa XI. Był to drugi ( po Częstochowie) wizerunek Matki Bożej koronowany papieskimi koronami na ziemiach Rzeczypospolitej.

W Wielkim Księstwie Litewskim była to pierwsza koronacja cudownego obrazu koronami papieskimi.  Biskup wileński Konstanty Kazimierz Brzostowski umieścił nad głowami postaci Maryi i Jezusa złote korony papieskie i  w uroczystym kazaniu wygłoszonym z tej okazji podkreślił, że królewskie korony wskazują na Maryję z Trok jako na Patronkę Litwy. O ceremonii koronacji obrazu przypomina korona, zawieszona ponad ołtarzem głównym w sklepieniu prezbiterium, a pamiętająca tamte uroczystości.

Rok 2018 jest jubileuszowym rokiem dla Madonny Trockiej, gdyż obchodzimy trzechsetlecie koronacji obrazu.

Troki prawie zawsze znajdują się na szlaku dłuższych pielgrzymek, zwłaszcza tych przybywających z sąsiednich krajów, podążających do Ostrej Bramy.